Zikir; anmak, hatırlamak anlamlarına gelmektedir. Tasavvufta ise zikir; âriflerin Mahbûb’u, âşıkların Mâşûk’u olan Allah’ı isimleriyle anmanın, O’nu hatırda tutmanın adıdır. “Dikkat edin, kalbler ancak Allah’ı zikretmekle huzura kavuşur.”“Beni anın ki Ben de sizi anayım” ayetleri zikru’llahın Hakk’a ulaşmanın en emin ve kuvvetli yolu olduğunu işaret etmektedir.

Kur’an’da zikir, Allah’ı anmak, O’nu hatırlayıp hiç unutmamak anlamında kullanıldığı gibi, namaz ve Kur’an anlamlarında da kullanılmıştır. Hz. Peygamber de zikri tavsiye etmiştir. Bir hadislerinde; “Size amellerin en hayırlısını haber vereyim mi? Allah’ı zikretmek” buyurmuşlardır.

Ayet ve hadisler ışığında bir hayat yaşamanın tutkunu olan mutasavvıflar da, zikre önem vermiş, onu tasavvufun olmazsa olmaz bir parçası haline getirmişlerdir. Bu anlamda Hacı Bektaş Veli’nin de zikri tavsiye ettiği görülmektedir:

“Dervişe lazımdır ki daima zikrullah ile meşgul olsun ve zikrullahın gayrisinden hariç olsun. Halvet, uzlet ve halktan itikafı ihtiyar etsin. Ta ki, zikru’llahda istikamet hasıl olsun ve dünyaya meyli azalsın. Yani dünya muhabbeti kendi zatında yol bulmasın. Ta ki, muhabbetu’llahtan hali kalmasın. Ta ki, zikru’llahın ve muhabbetu’llahın lezzeti müyesser olsun. Havatırı nefsi ve şeytandan halas bulsun (kurtulsun). Lezzet-i şehevatı terketsin. Ta ki, lezzet-i zikir ve marifet ele gelsin. Bu babda denilmiştir ki: zakir, ancak masiva’llahın zikrinden hariç olandır.” Hacı Bektaş Veli, dünya sevgisinden kurtulup, Allah’a kavuşmaya talib olan dervişlere adeta bir kalb reçetesi vermektedir. Dervişlere, dünya sevgisinden kurtulup Allah sevgisinin tadına, lezzetine varmanın yolunun Allah’ı zikretmekten geçtiğini haber vermektedir.

Başka bir yerde ise zikrin, dervişliğin ayrılmaz bir parçası olduğunu anlatmaktadır: “Din büyüklerinden alimler, padişahlardır. Alimlere fikir lazımdır, dervişlere zikir. Zira ki fikirsiz alim serabdır, zikirsiz derviş harabdır. Fikirsiz alim kanatsız kuştur, zikirsiz derviş yapraksız ağaçtır. Fikirsiz alim Nuh’suz gemidir, zikirsiz derviş ruhsuz kalbdir. Fikirsiz alim Tur’suz Musa’dır ve zikirsiz derviş nursuz kandildir. Alimlere ilim gerek, dervişlere velayet.”

Hünkâr Hacı Bektaş Velî Makalat’ında; “her kim Hakk Subhanehu ve Teala’nın adını zikrederse, icab edenlerden mahrum kalmaz” diyen ve daha sonra “Beni anın ki Ben de sizi anayım” ayetini buna delil getiren Hacı Bektaş Veli, manevi terakkinin zikru’llah ile mümkün olduğunu anlatmaktadır. Aynı anlayış Yunus Emre’de de mevcuttur:

“Allah emrin tutalım
Rahmetine batalım
Bülbül gibi ötelim
Allah Allah Kerim Allah
Rahim Allah diyelim

Allah adı uludur
Emrin tutan kuludur
Mü’minlerin yoludur
Allah Allah Kerim Allah
Rahim Allah diyelim

Allah adı dillerde
Sevdası gönüllerde
Şol korkulu yerlerde
Allah Allah Kerim Allah
Rahim Allah diyelim”

Bektâşî tarikatında on iki terkli (dilimli) olan “Hüseynî” veya diğer ismiyle “Elifî” tacı, ancak zikr-i kalbi makamına ulaşmış (kalben daima Allah’ı zikreden) dervişler giyebilir. Bektaşilikte zikir makamlarındaki terakki, manevi yükselişin ölçüsüdür ve bu manevi yükseliş, giyilen çeşitli taclarla sembolize edilir. Zikr-i kalbi makamına ulaşmış bir Bektaşi dervişinde, oniki tane de şart aranır. Bu şartlar şunlardır:

1. Bilgi sahibi olmak,
2. Allah’a isyankar olmamak,
3. Nefsine uymamak,
4. Gaflette olmayıp, kalb gözü açık olmak,
5. Tama etmemek,
6. Dünyaya bağlanmamak,
7. İsteklerden geçmek,
8. Şehvetperest olmamak,
9. Kibirsiz olmak,
10. Kimseye acı ve zarar vermemek,
11. Pinti ve aceleci olmamak,
12. Kazaya rıza ile teslim olup, vesvese etmemek.

Bir insan-ı kâmilde bulunması gereken bu on iki şartın neler olduğu, zikr-i kalbî makamına ermek ve Hüseynî tacı giymek isteyen Bektâşî dervişi tarafından bilinmektedir. Bu bilgi, onu hem daha fazla zikirle meşgul olmaya, hem de sadece zikirle kalmayıp, yukarıda geçen ilmi ve ahlaki vasıfları kazanmaya doğru yönlendirmektedir. Böylece hem Allah’a, hem de insanlara yakın bir insan portresi karşımıza çıkmaktadır: “Zikir, fikir ve şükürle gözü ve gönlü doymuş, ruhu itminan ve sükunete kavuşmuş insan.”

Cenk meydanlarında “Allah Allah” sesleriyle düşman üstüne giden, yedi iklim dört kıtaya Allah’ın namını götüren Bektâşî tâlibi Yeniçeri, bu insan tipinin somut örneğidir. Ulubatlı Hasan’lar, Seyyid Battal Gazi’ler, Sarı Saltuk ve Karaca Ahmed’ler, bu ruhu taşıyan, Sevgili uğrunda gözünü kırpmadan canını veren serdengeçti cengaverlerdir. Onlar Allah’ı, Allah da onları sevmiş, Cenab-ı Hakk, Zatı’na aşık Müslüman Türk Millet’ini asırlarca muvaffak ve muzaffer etmiştir.

Pir mürşid huzûrunda, hakîkat meydânında, dedenin okuduğu duâ ve tercümânlara, zâkirin okuduğu deyiş, nefes ve düvaz-imâmlara “Allah Allah” sesleriyle katılan tâlibler de Hakk’ı zikretmenin doyulmaz tadına varmaktadırlar. Zikrin tadını dilden kalbe, kalbden de rûha indirerek, sırlarını ilâhî nağmelerin eşliğinde aşk, şevk ve muhabbetle doldurmaktadırlar.

Tüyleri dahi dil kesilen âşık ve sâdıkların zikirleri ilâhî lütuf ve inâyetin gönülleri ma’mur eden manevî feyzinden istifade etmek için Rabb’e gönderilen bir davetiye gibidir. Erenler meydanında Hakk’ın huzûrunda öyle bir noktaya gelinir ki âşık ve Ma’şûk, zikredenle zikredilen “bir” olur. Böylece farktan ceme, kesretten vahdete, gurbetten de vuslata erilmiş olur.

Bu manevî hal kalbin bütün derinliklerinde yaşanınca söylenecek bir söz kalır: “Gerçeğe hû, mü’mine yâ Ali…”