8-Soru: Aleviliğin tarihi geçmişi bakımından özel önem taşıyan Safevilik dönemi hakkında bilgi verir misiniz?

Cevap:

Yukarıda temas edilen ve üçüncü nesli XIV. yüzyıla kadar takip edilebilen Babaî zümreleri veya bu bunların bir kısmı çok geçmeden Safeviyye adıyla bir başka harekete girmeye başlamıştır. Erdebil’de tasavvufî bir zeminde ortaya çıkan Safevîlik Sünnî karakterli bir yapıya sahipken Sadreddîn-i Erdebîlî’den sonra yerine geçen ve Alâeddîn-i Erdebîlî zamanından itibaren Şiî unsurları bünyesine almıştır.

Tarikat aynı zamanda giderek siyasi bir hüviyete de bürünmüştür. Tarikatın başına Hoca Ali’den sonra Şeyh İbrâhim, onun ardından Şeyh Cüney geçmiştir. Batınî karakterde İslâmî anlayışlara sahip olan Şeyh Cüneyd önemli siyasi başarılar elde etmesine rağmen Şirvanşah’lara karşı giriştiği mücadelede öldürülmüştür. Ardından küçük yaşta olmasına rağmen yerine oğlu Haydar geçmiştir. Siyasi bakımdan Kafkas kavimlerine karşı başarılı savaşlar gerçekleştiren Haydar manevi bakımdan da batınî-mistik çizgiyi devam ettirmekle birlikte On İki İmam Şiiliği’nden bazı unsurlar almıştır.

Haydar’ın 1488 yılında öldürülmesinden sonra önce büyük oğlu Ali, onun da kısa zaman içinde ölmesi üzerine diğer oğlu İsmâil şeyhliğe geçmiştir. Anadolu’nun bazı yerleşim merkezlerini dolaşan ve müritleriyle görüşüp onların desteğini alan Şeyh Şirvan, Azerbaycan, Nahcıvan gibi yerleri ele geçirip büyük zaferler elde etmiş ve Tebriz’de şahlık tahtına oturmuş, On İki İmam adına hutbe okutup para bastırmış ve resmen Safevî Devleti’ni kurmuştur (1501). Şeyhlikten şahlığa geçen İsmail zaferlerine yenilerini eklemeye devam etmiş, bu arada “halife” adı verilen özel şahsiyetler Anadolu ve Rumeli’deki taraftarlarına yönelik yoğun bir propaganda faaliyeti başlatmış; ardından çok sayıda ayaklanma gerçekleşmiştir.